SPOŁECZNE ROZUMIENIE TWÓRCZOŚCI
Ludzie żyją i rozwijają się w środowisku społecznym, które obejmuje rodzinę, szkołę, miejsce pracy i rozmaite grupy nieformalne. Oczywisty jest, więc wpływ środowiska na rozwój i ekspresję zdolności twórczych. Pojawia się, więc pytanie
o społeczne rozumienie twórczości. Co jest twórczością, a co nie? Co to w ogóle jest twórczość? Kto w takim układzie może być twórcą?
Słownik języka polskiego podpowiada:"tworzenie czegoś , szczególnie dzieł artystycznych" -"Słownik współczesnego języka polskiego" Wilga Warszawa 1996).Czy takie rozumienie, dość elitarne zresztą, może wyczerpywać nasz temat? Czy zgodnie z definicją wcześniej przytoczoną, osoba niebędąca artystą może być uznana za twórcę?
Do niedawna pojęcie twórczości odnosiło się wyłącznie do prac artystów, głównie pisarzy, poetów, malarzy, plastyków, reżyserów, kompozytorów i innych ,a także naukowców i wynalazców. Tymczasem pojęcie to na dzień dzisiejszy stało się
o wiele szersze. Jednocześnie stało się także bardzo niejasne i wieloznaczne Okazuje się, bowiem że zgodnie z ujęciem psychologii humanistycznej, twórczość jest głęboko zakorzeniona w naturze człowieka i jako taka przysługuje wszystkim ludziom bez względu na rodzaj ich działalności. Twórczym można być w prowadzeniu gospodarstwa domowego, parkowaniu samochodu na zatłoczonym parkingu, wychowaniu dzieci czy gotowaniu zupy i niekoniecznie trzeba być artystą. Psycholog Abraham H. Maslow stwierdził, że: "Pierwszorzędna zupa wymaga więcej artyzmu niż drugorzędny obraz i (…)ogólnie rzecz biorąc gotowanie, macierzyństwo i prowadzenie domu może być twórcze, zaś pisanie wierszy nie musi być takie, może być nietwórcze".
Według Steina TWÓRCZOŚĆ to proces prowadzący do nowego wytworu, który jest akceptowany jako użyteczny lub do przyjęcia dla pewnej grupy w pewnym czasie.
Pojawia się tu więc, możliwość rozgraniczenia na twórczość "dnia powszedniego", która staje się udziałem każdego z nas i twórczość wybitną wprowadzającą zasadnicze zmiany w życie społeczności. Należy jednak pamiętać,iż twórczość przez małe "t", jako cecha osoby, ma charakter indywidualny i odpowiada za większość jej indywidualnych osiągnięć. Jest jednak niezbędnym elementem do generowania pomysłów szczególnie wyjątkowych, czyli do twórczości wybitnej. Na tym etapie naszych eksploracji pojawiła się nam nowa kategoria twórczości,
a mianowicie twórczość jako cecha osoby. Doszliśmy w ten sposób od elitarnego ujęcia potocznego, do podejścia egalitarnego mówiącego wyraźnie, że każdy człowiek jest twórczy, choć nie w jednakowym stopniu. Twórczość - zarówno
w odniesieniu do ludzi jak też do ich wytworów jest cechą ciągłą, to znaczy że występować może w różnym nasileniu, od minimalnego do dużego (Csikszentmihalyi). Takie podejście wyjaśnia nam istnienie we współczesnym świecie zarówno genialnych twórców jak i "domowych innowatorów".
Według E. NĘCKI egalitarny punkt widzenia nie oznacza negacji istnienia wybitnych dzieł ani lekceważenia wkładu ich autorów. Oznacza jedynie, że wybitnym twórcom przypisuje się tę samą zdolność do wytwarzania nowych i wartościowych dzieł, co każdej jednostce ludzkiej; różnica polega na tym, iż w wypadku ludzi genialnych zdolność ta jest szczególnie dobrze rozwinięta.
Zgłębiając cechy twórcy należałoby dokonać rozróżnienia pojęć twórczość
i kreatywność. Oba terminy są potocznie rozumiane i używane zamiennie a tak naprawdę nie są tożsame. Twórczość oznacza zdolność osoby do produkowania wytworów charakteryzujących się nowością i społeczną użytecznością. Natomiast kreatywność to obserwowalne zachowanie polegające na produkcji tych wytworów.
Należy również wspomnieć o aktywności potencjalnie twórczej, czyli twórczości bez dzieł. Jest to rodzaj aktywności, która mogłaby doprowadzić do wartościowych dzieł, ponieważ autor posiada określony potencjał twórczy niezbędny do ich wytworzenia, gdyby ją kontynuować wystarczająco długo. Takiego rodzaju aktywnością może być stawianie nowych pytań, nie zadowalanie się rozwiązaniami połowicznymi, bez tworzenia własnych rozwiązań.
Twórczość jako rodzaj wytworu. Jeżeli twórczość rozumiemy jako proces prowadzący do powstania nowego wytworu, który jest akceptowany i społecznie użyteczny, bądź do przyjęcia przez daną grupę ludzi; to wydawałoby się, że definicja twórczego dzieła jest jasna i klarowna. Musi to być produkt spełniający następujące kryteria:
- Nowości- jest nowy w sensie obiektywnym nie istniał wcześniej i nie był znany
- Użyteczności i wartości społecznej- reprezentuje wartość dla twórcy, grupy, lub całej zbiorowości
- Oryginalności- jest niespotykany, nieszablonowy
- Trafności- zaspokaja potrzebę materialną, intelektualną, jest sensowny
Kryteria te, choć jasne i klarowne nie do końca sprawdziły się w przeszłości z tego chociażby względu, że dzieła wybitnych twórców, jak J.S. Bach, M. Kopernik,
L. Pasteur zostały uznane za cenne i twórcze dopiero po upływie czasu od ich ogłoszenia lub nawet dopiero po śmierci twórcy. Dlaczego tak się stało?
Wyjściem naprzeciw może być koncepcja E. Nęcki, który proponuje trzy grupy kryteriów twórczości:
CECHY WYTWORU
- Trafność- zaspokaja potrzebę materialną lub intelektualną
- Niezwykłość- rzadko występuje w danej kulturze
- Oryginalność- wolność od naśladownictwa lub plagiatu w tym również autoplagiatu
- Konieczność- nieuchronność pojawienia się podobnego wytworu, choć niekoniecznie w takiej postaci
- Wartość estetyczna- wytwór jest elegancki, spójny, "ładny"
REAKCJA PSYCHICZNA ODBIORCY
- "skuteczne" zdziwienie- zaskakuje odbiorcę
- początkowa nieufność-brak zrozumienia wytworu w chwili zetknięcia się z nim
- efekt powtórnej oceny- przy kolejnym kontakcie z dziełem jego ocena jest wyższa niż przy pierwszym
- "nigdy bym na to nie wpadł"- reakcja odbiorcy przy pierwszym kontakcie z dziełem
- "tak bym właśnie zrobił"- reakcja podobna do poprzedniej, pojawia się z chwilą zrozumienia dzieła
Jak widać potrzeba czasu , aby zaakeptować nowe, "inne", innowacyjne dzieło czy rozwiązanie.
CECHY PROCESU MYŚLENIA
- Ruchliwość- skłonność i łatwość zmiany kierunku myślenia
- Synteza- łączenie różnych faktów, idei, wątków
- Aktywny stosunek do tworzywa- skłonność do modyfikacji, do zmiany celu działania
- Przełamanie bloku mentalnego- skłonność do przełamywania barier psychicznych
- Działanie w sytuacji niedoboru- stworzenie dzieła mimo braku środków materialnych, intelektualnych.
Ze społecznego rozumienia twórczości, można by wysnuć wniosek, iż istnieją tylko trzy dziedziny twórczości, a mianowicie:
1. Twórczość artystyczna, której wytworem są obrazy graficzne, dźwiękowe, oraz tworzone za pomocą słów.
2. Twórczość techniczna, której wytworem są wynalazki, czyli nowe rzeczy , które przedtem nie istniały.
3. Twórczość naukowa, której wytworem są odkrycia, teorie, interpretacje zjawisk, prognozy rozwoju jakiegoś kierunku wiedzy.
Tymczasem należy przyjąć, że jest tyle rodzajów twórczości ile jest rodzajów działalności człowieka.
Na koniec tej części rozpatrzymy jeszcze czym jest wynalazek i racjonalizacja. Wynalazek to najwyższe osiągnięcie w technice (nie popadajmy w panikę), nowe rozwiązanie zagadnienia technicznego nadające się do zastosowania w gospodarce narodowej, lub mogące się nadawać do zastosowania, po powstaniu odpowiednich warunków. Racjonalizacja to usprawnienie pod jakimś względem już istniejącego urządzenia.
Twórczość jako proces psychiczny.
Zgodnie z transgresyjną koncepcją człowieka J. Kozieleckiego człowiek określany jest mianem homo kreator, homo inwentor, homo transgressivus, czyli człowiek twórca, człowiek wynalazca, człowiek transgresyjny. Istotą tej koncepcji jest przekraczanie dotychczasowych granic podmiotu. Człowiek wychodzi poza to, co posiada, stara się stworzyć lub zdobyć nowe wartości. J. Kozielecki wyróżnia cztery kierunki działań transgresyjnych:
1. Działania autokreacyjne- czyli samorozwój, samorealizacja, dążenie do pełnego zrealizowania swych możliwości
2. Działania twórcze- polegające na tworzeniu nowych, niekonwencjonalnych konstrukcji myślowych i wyobrażeniowych
3. Działania skierowane ku ludziom- mają na celu poszerzenie zakresu wolności osobistej, zdobycie władzy, kontrolowanie innych
4. Działania praktyczne- zwiększanie produkcji dóbr materialnych.
Działania wymieniane przez Kozieleckiego nie mogą być rozpatrywane bez uwzględnienia operacji umysłowych, a w szczególności myślenia.
Co w praktyce oznacza ta koncepcja?-Otóż każde nasze działania , codzienne przekraczanie granic własnych możliwości jest twórcze.
W psychologii i pedagogice twórczości za szczególnie cenną uważa się koncepcję myślenia J. P. Guilforda. Całej gamy operacji umysłowych, wyróżnił on między innymi myślenie konwergencyjne i dywergencyjne.
Myślenie konwergencyjne to rodzaj operacji umysłowych wykonywanych w sytuacji gdy dany problem ma tylko jedno rozwiązanie np. hasło w krzyżówce.
Myślenie dywergencyjne to operacje umysłowe wykonywane w celu rozwiązywania problemów o wielu rozwiązaniach, czyli inaczej mówiąc tworzenie możliwie największej ilości rozwiązań danego problemu.
Cechami myślenia dywergencyjnego są:
1. Płynność myślenia- zdolność do wytwarzania dużej liczby pomysłów w krótkim czasie. Im większa jest płynność myślenia, tym większe są szanse na wygenerowania lepszego rozwiązania.
2. Giętkość myślenia- zdolność do wytwarzania pomysłów jakościowo różnych, inaczej mówiąc plastyczność myślenia, różnorodność w tworzeniu pomysłów.
3. Oryginalność myślenia- zdolność do tworzenia pomysłów zaskakujących, rzadkich, niekonwencjonalnych, wychodzenie poza schematy i stereotypy.
Na koniec naszych rozważań chciałbym jeszcze wspomnieć o myśleniu intuicyjnym. Reguły wnioskowania intuicyjnego nie są co prawda jeszcze znane, ale jest ono przez każdego nas bardzo często wykorzystywane, nie bez kozery mówi się na przykład o kobiecej intuicji. Intuicja działa w sytuacji deficytu informacji, jest pozalogiczna.
________________________________________________________________
Materiały na stronę przygotowali dawni studenci psychopedagogiki kreatywności Akademii Pedagogiki Specjalnej: Katarzyna Kokoszka i Jacek Gralewski (obecnie wykładowca :)